Η πρωτοπαθή σκληρυντική χολαγγειίτιδα (ΠΣΧ) είναι στενά συνδεδεμένη με τη φλεγμονώδη νόσο του εντέρου (ΦΝΕ). Παρότι η συσχέτιση της ΠΣΧ και της ΦΝΕ είναι εδραιωμένη, τα αίτια της συσχέτισης αυτής είναι άγνωστα. Τόσο η ΠΣΧ όσο και η ΦΝΕ θεωρούνται ως σύνθετες γενετικές παθήσεις που οφείλονται σε συνδυασμό γενετικών και περιβαλλοντικών παραγόντων κινδύνου. Έρευνα που επικεντρώνεται στον ρόλο των γονιδίων στην ΠΣΧ έχει δείξει ότι ορισμένοι γενετικοί τόποι (loci) κινδύνου που εντοπίστηκαν στη ΦΝΕ σχετίζονται επίσης με την ΠΣΧ. Η γνώση σχετικά με τον ρόλο των γονιδίων στην ΠΣΧ αυξάνεται, αλλά δυστυχώς γνωρίζουμε πάρα πολύ λίγα για τους πιθανούς περιβαλλοντικούς παράγοντες που ευθύνονται για την πρόκληση της εν λόγω νόσου.

Μελέτες στο πεδίο της ΦΝΕ έχουν δείξει ότι το κάπνισμα και η προηγούμενη σκωληκοειδεκτομή έχουν κάποια προστατευτική επίδραση έναντι της ανάπτυξης της ελκώδους κολίτιδας (ΕΚ). Έχει επίσης αποδειχθεί ότι οι συγγενείς πρώτου βαθμού ασθενών με ΠΣΧ έχουν αυξημένο κίνδυνο να αναπτύξουν ΠΣΧ και ΕΚ. Μέχρι στιγμής. δεν υπάρχουν εκτενείς μελέτες που να εκτιμούν την επίδραση της συμπεριφοράς καπνίσματος και της σκωληδοειδεκτομής καθώς επίσης τον κίνδυνο ανάπτυξης της ΠΣΧ.

Οι ερευνητές αυτής τη μελέτης αποσκοπούν στην αξιολόγηση των πιθανών περιβαλλοντικών παραγόντων κινδύνου στους οποίους οφείλεται η ανάπτυξη της ΠΣΧ σε μια μεγάλη ομάδα ασθενών που πάσχουν από ΠΣΧ. Οι πιθανοί παράγοντες κινδύνου που μελετήθηκαν ήταν η συμπεριφορά καπνίσματος, το ιστορικό σκωληδοειδεκτομής, το οικογενειακό ιστορικό της ΦΝΕ και τα αυτοάνοσα ηπατικά νοσήματα, καθώς επίσης η γεωγραφική κατανομή. Για την εξέταση των εν λόγω παραγόντων κινδύνου, οι ασθενείς με ΠΣΧ που συμμετείχαν σ’ αυτή την τρέχουσα μελέτη συγκρίθηκαν με μάρτυρες με ΦΝΕ καθώς επίσης και με υγιείς μάρτυρες (ΥΜ). Με τη μελέτη αυτών των ομάδων μαρτύρων, οι ερευνητές είχαν στόχο να συγκρίνουν τη συχνότητα έκθεσης κάθε ομάδας σε έναν παράγοντα κινδύνου και, κατ’ αυτόν τον τρόπο, να προσδιορίσουν τη σχέση μεταξύ του παράγοντα κινδύνου και της πάθησης.

Οι συμμετέχοντες προσλήφθηκαν από το ερευνητικό σχέδιο για την επιδημιολογία της πρωτοπαθούς σκληρυντικής χολαγγειίτιδας (ΠΣΧ) και της πρωτοπαθούς χολικής χολαγγειίτιδας (ΠΧΧ), το οποίο αποτελεί μια μελέτη κοόρτης βασισμένη σε έναν μεγάλο αριθμό ασθενών με ΠΣΧ και ΠΧΧ στις Κάτω Χώρες, που διεξάχθηκε από την 1η Ιανουαρίου 2008 έως την 31η Δεκεμβρίου 2011. Οι συμμετέχοντες προσκλήθηκαν να λάβουν μέρος στη μελέτη, να παράσχουν εν γνώσει συναίνεση και να συμπληρώσουν ένα ερωτηματολόγιο με 10 ερωτήματα σχετικά με τη συμπεριφορά τους καπνίσματος, την προηγούμενη σκωληδοειδεκτομή και την ύπαρξη συγγενών πρώτου βαθμού με ΦΝΕ και/ή αυτοάνοσα ηπατικά νοσήματα.

Συνολικά, 343 ασθενείς με ΠΣΧ συμφώνησαν να λάβουν μέρος και συμπλήρωσαν το ερωτηματολόγιο, 164 ασθενείς είχαν συνακόλουθη ΕΚ και 50 τη νόσο του Crohn (ΝΚ). Συνολικά, 370 ασθενείς με ΦΝΕ και 232 με ΥΜ συμφώνησαν να λάβουν μέρος και συμπλήρωσαν το ερωτηματολόγιο. Δημογραφικά δεδομένα έδειξαν ότι η ομάδα των ασθενών με ΠΣΧ που συμμετείχαν στη μελέτη ήταν αντιπροσωπευτική του πληθυσμού των ασθενών με ΠΣΧ στις Κάτω Χώρες.  Η διάμεση ηλικία τους ήταν 48 ετών και το 65% των ασθενών ήταν άνδρες. Όσον αφορά την ομάδα μαρτύρων με ΦΝΕ, το 40% ήταν άνδρες και η διάμεση ηλικία ήταν 43 ετών. Στην ομάδα ΥΜ, η διάμεση ηλικία ήταν 55 ετών, ενώ άνδρες ήταν το 46% των ασθενών.

Οι ασθενείς με ΠΣΧ ταξινομήθηκαν με βάση την παρουσία της συντρέχουσας ΦΝΕ σε αυτούς με ΕΚ, σε εκείνους με ΝΚ και στους ασθενείς χωρίς συντρέχουσα ΦΝΕ. Κανείς από τους ασθενείς ελέγχου με ΦΝΕ δεν διαγνώστηκε με κάποιο ηπατικό νόσημα και τα αποτελέσματα όλων των δοκιμών ρουτίνας του ήπατος ήταν φυσιολογικά.

Για να γίνει διάκριση των παραγόντων κινδύνου για την ανάπτυξη της ΠΣΧ από τους παράγοντες κινδύνου της ΦΝΕ, οι ασθενείς με ΠΣΧ και οι μάρτυρες με ΦΝΕ αντιστοιχίστηκαν ως προς τον τύπο της ΦΝΕ (είτε ΕΚ είτε ΝΚ): Οι ασθενείς με ΠΣΧ/ΕΚ συγκρίθηκαν με τους ασθενείς ελέγχου με ΕΚ και οι ασθενείς με ΠΣΧ/ΝΚ συγκρίθηκαν με τους ασθενείς ελέγχου με ΝΚ. Οι ασθενείς με ΠΣΧ χωρίς ΦΝΕ εξετάστηκαν ξεχωριστά και συγκρίθηκαν με τους ΥΜ.

Οι πιθανοί παράγοντες κινδύνου όπως το φύλο, η ηλικία, η συμπεριφορά καπνίσματος, η σκωληδοειδεκτομή (χειρουργική αφαίρεση σκωληκοειδούς απόφυσης), το οικογενειακό ιστορικό της ΦΝΕ και των αυτοάνοσων ηπατικών νοσημάτων για την ανάπτυξη της ΠΣΧ αναλύθηκαν μέσω της σύγκρισης των σχετικών συχνοτήτων τους (πόσο συχνά παρουσιάστηκε ένας παράγοντας κινδύνου στην ομάδα ασθενών με ΠΣΧ/ΦΝΕ σε σύγκριση με την ομάδα μαρτύρων με ΦΝΕ και στην ομάδα ασθενών με ΠΣΧ/χωρίς ΦΝΕ σε σύγκριση με τους ΥΜ.

Οι ερευνητές παρέθεσαν τις ακόλουθες διαπιστώσεις.

Κάπνισμα:

Υπήρχαν λιγότεροι καπνιστές συνολικά στην ομάδα ασθενών με ΠΣΧ απ’ ό,τι στην ομάδα ΥΜ. Παρόμοια τάση παρατηρήθηκε στην υποομάδα των ασθενών με ΠΣΧ χωρίς ΦΝΕ σε σύγκριση με τους ΥΜ.

Κατά τη σύγκριση των ασθενών με ΠΣΧ/ΕΚ με την ομάδα μαρτύρων με ΕΚ, σημειώθηκαν περισσότεροι καπνίζοντες ασθενείς με ΕΚ σε σύγκριση με τους ασθενείς με ΠΣΧ/ΕΚ. Παρόμοια αποτελέσματα παρατηρήθηκαν στις ομάδες με ΠΣΧ/ΝΚ και με ΝΚ. Το κάπνισμα συσχετίστηκε σημαντικά με έναν χαμηλότερο κίνδυνο για την ανάπτυξη της ΠΣΧ και στις δύο ομάδες ασθενών με ΕΚ και με ΝΚ.

Αυτή η μελέτη είναι μια μεγάλης κλίμακας μελέτη ασθενών-μαρτύρων που δείχνει ότι η συμπεριφορά καπνίσματος σχετίζεται ανεξάρτητα με έναν χαμηλότερο κίνδυνο ανάπτυξης ΠΣΧ και είναι σύμφωνη με προηγούμενες μελέτες. Οι ερευνητές παρατήρησαν ότι η μελέτη αυτή ερχόταν σε συμφωνία με μια πρόσφατη μελέτη του Eaton κ.ά., οι οποίοι επίσης βρήκαν ότι το κάπνισμα προστατεύει από την ανάπτυξη της ΠΣΧ σε ασθενείς με ΠΣΧ/ΦΝΕ αλλά όχι σε ασθενείς με ΠΣΧ/χωρίς ΦΝΕ. Τα αποτελέσματα υποδηλώνουν ότι η συσχέτιση μεταξύ του καπνίσματος και της ΠΣΧ οφείλεται σε έναν συγκεκριμένο γονότυπο και αντιστοιχεί στον φαινότυπο ΠΣΧ/ΦΝΕ.

Πώς όμως ο υποκείμενος μηχανισμός του καπνίσματος επιδρά στην εμφάνιση (παθογένεση) της ΠΣΧ ή της ΦΝΕ παραμένει ακόμη άγνωστο. Στον καπνό περιέχονται 4.000 χημικές ουσίες, από τις οποίες η νικοτίνη έχει μελετηθεί περισσότερο. Η νικοτίνη ερεθίζει εξειδικευμένους υποδοχείς στο κεντρικό νευρικό σύστημα και αλλού στο σώμα, γεγονός που ενδεχομένως να οδηγεί σε ευαισθητοποίηση μιας συγκεκριμένης αντιφλεγμονώδους οδού, τη χολινεργική αντιφλεγμονώδη οδό.

Ενώ οι επιδράσεις του καπνίσματος στην πορεία της ΠΣΧ δεν έχουν μελετηθεί, σε ασθενείς με ΠΧΧ το κάπνισμα έχει συσχετιστεί με προχωρημένες νόσους. Αυτό θα μπορούσε να υπονοεί ότι ακόμη κι αν το κάπνισμα συσχετίζεται με χαμηλό κίνδυνο εμφάνισης της ΠΣΧ, μπορεί να επιταχύνει την εξέλιξη της νόσου, όταν η ηπατική ίνωση είναι παρούσα.

Σκωληδοειδεκτομή:

Ιστορικό σκωληδοειδεκτομής απαντούσε εξίσου μεταξύ των ασθενών με ΠΣΧ και των ΥΜ, ενώ περισσότεροι ασθενείς με ΠΣΧ/ΕΚ από τους μάρτυρες με ΕΚ είχαν υποβληθεί σε σκωληδοειδεκτομή. Αρκετές μελέτες έχουν δείξει κάποια προστατευτική επίδραση της σκωληδοειδεκτομής στην ανάπτυξη της ΕΚ και τα ευρήματα της εν λόγω μελέτης υποστηρίζουν αυτά τα αποτελέσματα. Παρ’ όλα αυτά, δεν βρέθηκε συσχέτιση μεταξύ της σκωληδοειδεκτομής και της ανάπτυξη της ΠΣΧ – αυτό έρχεται σε συμφωνία με μια εκτενή μετά-ανάλυση τεσσάρων μελετών που αποδεικνύουν τη μη συσχέτιση. Η υψηλότερη συχνότητα της σκωληδοειδεκτομής στην ομάδα με ΠΣΧ/ΕΚ σε σχέση με την ομάδα ΕΚ υποδεικνύει ότι η σκωληδοειδεκτομή ενδέχεται να αποτελεί παράγοντα κινδύνου για την ανάπτυξη της ΠΣΧ σε ασθενείς ΕΚ.

Γιατί η σκωληδοειδεκτομή επιδρά στον κίνδυνο ανάπτυξης της ΕΚ αποτελεί επίκεντρο της έρευνας για πολλά χρόνια. Μια εκτενής μελέτη του Anderson κ.ά. δείχνει ότι είναι πολύ πιθανό η συνεχής φλεγμονή της σκωληκοειδούς απόφυσης (γι’ αυτόν τον λόγο αφαιρέθηκε) να οδηγεί σε κάποια προστατευτική επίδραση από ό,τι κατά την απουσία της σκωληκοειδούς απόφυσης μετά από σκωληδοειδεκτομή.

Οικογενειακό ιστορικό:

10% των ασθενών με ΠΣΧ/ΕΚ και 17% της ομάδας μαρτύρων με ΕΚ είχαν ένα συγγενή πρώτου βαθμού με ΦΝΕ, εντούτοις δεν βρέθηκε καμία διαφορά μεταξύ των ασθενών με ΠΣΧ/ΝΚ και των μαρτύρων με ΝΚ. Το οικογενειακό ιστορικό της ΦΝΕ δεν αποτέλεσε έναν ανεξάρτητο παράγοντα κινδύνου για την εμφάνιση της ΠΣΧ σε οποιαδήποτε από τις υποομάδες με ΠΣΧ/ΦΝΕ.

Τα αυτοάνοσα ηπατικά νοσήματα ήταν συνηθέστερα στις οικογένειες ασθενών με ΠΣΧ/ΝΚ από ό,τι στις οικογένειες μαρτύρων με ΝΚ, παρ’ όλα αυτά το ποσοστό είναι πολύ μικρό.  Οι οικογένειες των ασθενών με ΠΣΧ/ΕΚ επέδειξαν παρόμοια συχνότητα αυτοάνοσων ηπατικών νοσημάτων σε σύγκριση με τις οικογένειες των μαρτύρων με ΕΚ.

Γεωγραφική κατανομή:

Υπήρχε μια ισορροπημένη γεωγραφική κατανομή των ασθενών με ΠΣΧ καθ’ όλη την έκταση της περιοχής στην οποία διέμεναν, γεγονός που δείχνει ότι το περιβάλλον κατοικίας δεν παίζει ρόλο στην ανάπτυξη της ΠΣΧ.

Πόρισμα

Οι ερευνητές συμπέραναν ότι, σε μια μελέτη κοόρτης βασισμένη σε έναν μεγάλο αριθμό ασθενών με ΠΣΧ, το κάπνισμα συσχετίζεται με έναν χαμηλότερο κίνδυνο ανάπτυξης της ΠΣΧ, ανεξάρτητα από την προστατευτική του επίδραση σε ασθενείς με ΕΚ, ενώ η σκωληδοειδεκτομή δεν αποτελεί ανεξάρτητο παράγοντα κινδύνου για την εμφάνιση της ΠΣΧ.

Γλωσσάρι

Μελέτη ασθενών-μαρτύρων: Μια μελέτη που συγκρίνει ασθενείς που έχουν μια νόσο ή κίνδυνο εμφάνισή της με ασθενείς που δεν έχουν τη νόσο ή κίνδυνο εμφάνισής της και αντλεί πληροφορίες από το παρελθόν, δηλαδή αναδρομικά, για να συγκρίνει τη συχνότητα έκθεσης κάθε ομάδας σε έναν παράγοντα κινδύνου με στόχο τον προσδιορισμό της σχέσης μεταξύ του παράγοντα κινδύνου και της νόσου.

(https://himmelfarb.gwu.edu/tutorials/studydesign101/casecontrols.html)

Κοόρτη: Είναι μια ομάδα υποκειμένων που βίωσαν ένα συγκεκριμένο γεγονός ή πάσχουν από μια συγκεκριμένη ασθένεια σε ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα

Γονότυπος: ο γονιδιακός συνδυασμός σε έναν συγκεκριμένο γενετικό τόπο ή σε οποιονδήποτε συγκεκριμένο συνδυασμό γενετικών τόπων

Γενετικός τόπος (locus- πληθ. loci): Στη γενετική, οι γενετικοί τόποι είναι οι θέσεις συγκεκριμένων γονιδίων σε ένα χρωμόσωμα που είναι κοινά σε μια νόσο σε σύγκριση με αυτά των μαρτύρων.

Διάμεσος: Η τιμή που διαιρεί την κατανομή των τιμών μιας μεταβλητής σε δύο ίσα μέρη, ώστε ο αριθμός των τιμών που είναι μικρότερες από αυτή την τιμή (διάμεσος) να είναι ίσος με τον αριθμό αυτών που είναι μεγαλύτερες από την τιμή (διάμεσος).

Παθογένεση: Ο βιολογικός μηχανισμός (ή μηχανισμοί) που οδηγεί σε νοσηρή κατάσταση.

Φαινότυπος: Η εκδήλωση ενός συγκεκριμένου χαρακτηριστικού που βασίζεται σε γενετικές και περιβαλλοντικές επιδράσεις.

Βασισμένη σε μεγάλο πληθυσμό: Παραδοσιακά, χρησιμοποιείται για να περιγράψει μια μελέτη που περιλαμβάνει έναν καθορισμένο «γενικό πληθυσμό», για παράδειγμα μια ομάδα ατόμων που πάσχουν από ΠΣΧ.

———————————————————————————————————————————————————————————————————

Συντάκτης αυτής της απλής έκδοσης του άρθρου είναι ο Δρ. Valmae Ypinazar (PhD), Senior Research Fellow, Griffith University, Southport, Queensland, Australia.

Μετάφραση: Πατερομιχελάκη Ε.

Ιούνιος 2016

Η πρωτότυπη (αγγλική) έκδοση του παραπάνω άρθρου έχει ελεγχθεί και εγκριθεί από τον Δρ. E.M.G de Vries και τον Δρ. K. Boonstral.

Αυτή η έκδοση βασίζεται στο ακόλουθο πλήρες άρθρο:

Παράγοντες κινδύνου για την πρωτοπαθή σκληρυντική χολαγγειίτιδα

Kirsten Boonstra1*, Elisabeth M. G. de Vries1*, Nan van Geloven 2, Karel J. van Erpecum 3, Marcel Spanier 4, Alexander C. Poen 5, Carin M. van Nieuwkerk 6, Ben J. Witteman 7, Hans A. Tuynman 8, Anton H. Naber 9, Paul J. Kingma 9, Ulrich Beuers 1 και Cyriel Y. Ponsioen 1 εξ ονόματος της ομάδας μελέτης σχετικά με την επιδημιολογία της ΠΣΧ και της ΠΧΧ (Epi PSC PBC Study Group)

1 Department of Gastroenterology and Hepatology, Academic Medical Center, Amsterdam, the Netherlands; 2 Clinical Research Unit, Academic Medical Center, Amsterdam, the Netherlands; 3 Department of Gastroenterology and Hepatology, University Medical Center Utrecht, Utrecht, the Netherlands; 4 Department of Gastroenterology and Hepatology, Rijnstate Hospital, Arnhem, the Netherlands; 5 Department of Gastroenterology and Hepatology, Isala Clinics, Zwolle, the Netherlands; 6 Department of Gastroenterology and Hepatology, VU Medical Center, Amsterdam, the Netherlands; 7 Department of Gastroenterology and Hepatology, Gelderse Vallei Hospital, Ede, the Netherlands; 8 Department of Gastroenterology and Hepatology, Medical Center Alkmaar, Alkmaar, the Netherlands; 9 Department of Gastroenterology and Hepatology, Tergooiziekenhuizen, Hilversum/Blaricum, the Netherlands

*Οι εν λόγω συγγραφείς συνέβαλαν εξίσου στη σύνταξη του άρθρου.

Το παρόν άρθρο είναι ελεύθερο πνευματικών δικαιωμάτων, όταν:

1    Αναφέρεται από την PSC Patients Europe (PSCPatientsEurope.org)

2    Αποστέλλεται ο σύνδεσμος ή ένα έντυπο αντίγραφο στην PSC Patients Europe

Θα συγκεντρώσουμε όλα τα δεδομένα σχετικά με τη διάδοση του άρθρου και θα παράσχουμε ανατροφοδότηση στον συντάκτη καθώς στους άλλους ερευνητές και συμμετέχοντες. Θα συμβάλλει στην έρευνα μας να διατίθενται ευρέως στο κοινό απλές εκδόσεις άρθρων.

Εάν έχετε περαιτέρω ερωτήσεις ή παρατηρήσεις σχετικά με το άρθρο, παρακαλούμε στείλτε μας ένα email στο info@pscpatientseurope.org. Βρίσκετε το παρόν άρθρο ενδιαφέρον; Θα εκτιμούσαμε πολύ αν κάνετε ‘like’ στη σελίδα της PSC Patients Europe στο Facebook καθώς επίσης στη δημοσίευση του άρθρου. Επιπλέον, παρακαλούμε να λάβετε υπόψη σας να κάνετε μια δωρεά στην PSC Patients Europe. Θα ενημερώσουμε τον συγγραφέα για τα σχόλια και τα ‘likes’ σας.