Badanie mikroskopowej budowy tkanki wątroby (histologia wątroby) umożliwia dokonanie oceny różnego rodzaju nieprawidłowości spotykanych powszechnie w przypadku pierwotnego stwardniającego zapalenia dróg żółciowych (primary sclerosing cholangitis – PSC). Przeprowadzenie takiego badania pomaga określić nasilenie i progresję choroby. Wyniki badań histologicznych wątroby ocenia się zazwyczaj pod względem inwazyjności i zaawansowania. Ocena inwazyjności (grading) dotyczy nasilenia istniejącego procesu chorobowego, które mierzy się stopniem zaawansowania stanu zapalnego i martwicy (śmierci hepatocytów). Ocena zaawansowania (staging) dotyczy progresji choroby, którą mierzy się stopniem stwierdzonego zbliznowacenia (zwłóknienia) i marskości wątroby.

Niska częstość występowania PSC i przewlekły przebieg tej choroby utrudnia dokonanie oceny istotnych klinicznie punktów końcowych, takich jak przeszczepienie wątroby czy śmierć, dlatego w badaniach klinicznych nad PSC stosuje się obecnie zastępcze punkty końcowe, np. skalę Mayo oraz inne markery biochemiczne i kliniczne. Powyższe zastępcze punkty końcowe nie zostały jeszcze niestety zatwierdzone w przypadku PSC.

Nie istnieją żadne specjalne systemy oceny wyników badań histologicznych umożliwiające określenie inwazyjności i zaawansowania PSC poprzez zastosowanie skali punktowej. Celem niniejszego opracowania było ustalenie, czy można wykorzystać systemy oceny punktowej opracowane z myślą o innych chorobach wątroby na potrzeby określenia inwazyjności i/lub zaawansowania PSC. W szczególności miało ono za zadanie ocenić, czy istniejące skale punktowe wykazują wartość prognostyczną w odniesieniu do skutków PSC. W takim wypadku histologia wątroby mogłaby stać się ważnym elementem oceny skuteczności leczenia w ramach badań klinicznych i mogłaby służyć jako zastępczy punkt końcowy.

Pod uwagę wzięto skalę Ishaka (opracowaną z myślą o przewlekłym zapaleniu wątroby), skalę Ludwiga (stworzoną dla potrzeb oceny pierwotnej marskości żółciowej wątroby (primary biliary cholangitis – PBC)) oraz zaproponowaną stosunkowo niedawno, również w celu ewaluacji pierwotnej marskości żółciowej wątroby, skalę Nakanumy. Zaletą systemu autorstwa Nakanumy jest to, że bierze on pod uwagę parametry histologiczne występujące również w przypadku PSC. W celu dokonania pomiaru skutków PSC określono trzy punkty końcowe: 1. Przeżycie bez przeszczepu (połączenie zgonu w wyniku PSC, przeszczepienia wątroby i rozwoju raka przewodów żółciowych) 2. Samo przeszczepienie wątroby 3. Pojawienie się objawów marskości wątroby.

W badaniu kohortowym wzięło udział sześćdziesięciu czterech cierpiących na PSC pacjentów z Holandii, objętych tamtejszym projektem „Epi PSC PBC” (u 10 pacjentów rozpoznano wariant PSC z zajęciem drobnych dróg żółciowych). Wszystkich pacjentów poddano biopsji wątroby na potrzeby diagnozy w kierunku PSC. Grupa złożona była z 40 mężczyzn i 24 kobiet. U 43 pacjentów rozpoznano również nieswoiste zapalenia jelit, w tym najczęściej wrzodziejące zapalenie jelita grubego. U jedenastu pacjentów w okresie badania wystąpił punkt końcowy – u trojga z nich rozpoznano raka dróg żółciowych (dwoje zmarło), a ośmiu pacjentów poddano przeszczepieniu wątroby.

Omawiane badanie pomogło naukowcom wykazać, że trzy poddane weryfikacji systemy oceny zaawansowania choroby pozwalają przewidzieć punkt końcowy nr 1, czyli przeżycie bez przeszczepu, i nr 2, czyli przeszczepienie wątroby. System opracowany przez Nakanumę wydawał się oferować największą wartość predykcyjną, być może dlatego, że uwzględnia on cechy typowe dla PSC. Wszystkie trzy systemy sugerowały, że stopień zwłóknienia stanowi istotny parametr pozwalający przewidzieć prawdopodobny przebieg choroby.

Aby ocenić, czy biochemia wątroby może odzwierciedlać stopień uszkodzenia tego organu stwierdzony w biopsji, naukowcy przeprowadzili analizy eksploracyjne mające na celu ustalenie korelacji pomiędzy biochemią wątroby a stopniem inwazyjności histologicznej i zaawansowania choroby. Nie stwierdzono występowania silnych korelacji, co zdaniem naukowców sugeruje, że biochemia wątroby nie odzwierciedla należycie stopnia zmian histologicznych. Cytują oni wyniki ostatnich badań przeprowadzonych przez Queena i in., w toku których wykazano również, że u pacjentów cierpiących na PSC może występować bardzo zaawansowana choroba wątroby, natomiast wyniki badań biochemicznych mogą mieścić się w normie.

Szereg badań, w tym omawiane, wskazuje, że biopsja wątroby może umożliwić dokonanie oceny progresji, a nawet poprawy stopnia inwazyjności histologicznej/zaawansowania. Niniejsze badanie dowodzi, że ocena punktowa wyników badań histologicznych wątroby posiada wartość prognostyczną w zakresie ustalenia skutków choroby. Oznacza to, że histologię wątroby można traktować jako znacznik przydatny w ocenie progresji choroby w przypadku PSC.

Choć naukowcy mają na względzie i omawiają pewne ograniczenia związane z przedmiotowym badaniem, twierdzą oni, że stosowanie systemów oceny zaawansowania PSC proponowanych przez Nakanumę, Ishaka i Ludwiga jest możliwe oraz klinicznie istotne. Badania histologiczne mogą służyć jako zastępczy punkt końcowy na potrzeby badań klinicznych nad PSC, niemniej w celu potwierdzenia uzyskanych wyników uzasadnione jest przeprowadzenie dalszych kohortowych badań wieloośrodkowych.

Słowniczek

Biochemia wątroby: zestaw badań krwi pozwalających wykryć zastój żółci i uszkodzenia hepatocytów

Korelacja: miara statystyczna określająca zakres, w którym dwie lub więcej zmiennych jest od siebie współzależnych

Skuteczność: zdolność wywołania zamierzonego lub pożądanego efektu

Włóknienie: grubienie i bliznowacenie tkanki łącznej (ocena zaawansowania)

Ocena inwazyjności (grading): histologiczny pomiar nasilenia istniejącego procesu chorobowego, dokonywany na podstawie stopnia aktywności martwiczo-zapalnej (z wykorzystaniem skali kategorycznej)

Histologia: badanie naukowe szczegółowej budowy komórek i tkanek biologicznych przy użyciu mikroskopu wykorzystywanego do obserwacji próbek tkanek starannie spreparowanych w toku specjalnych procedur zwanych „technikami histologicznymi”

Histopatologia: badanie mikroskopowe tkanki mające na celu rozpoznanie przejawów choroby

Aktywność martwiczo-zapalna: odzwierciedla stopień zaawansowania martwicy i stanu zapalnego

Martwica: śmierć komórek

Prognostyczny: dotyczący lub mający na celu przewidzenie prawdopodobnego przebiegu choroby

Ocena zaawansowania (staging): histologiczny pomiar progresji choroby, który dokonuje się na podstawie stopnia zbliznowacenia (zwłóknienia) i marskości wątroby

Walidacja: proces służący ocenie dokładności i poprawności systemu lub narzędzia gromadzenia danych (np. systemu oceny zaawansowania, kwestionariusza itp.) pod kątem niezawodności

————————————————————————————————————————————————————————————

Autorem niniejszego artykułu niespecjalistycznego jest dr Elisabeth M.G. de Vries (AMC Amsterdam, Holandia)

Redakcja: Valmae Y

Tłumaczenie: Małgorzata Śnigurowicz

Luty 2016 r.

Niniejszy tekst opracowano na podstawie pełnego artykułu:

Stosowalność i wartość prognostyczna systemów oceny wyników badań histologicznych w przypadku pierwotnego stwardniającego zapalenia dróg żółciowych

J Hepatol. 2015 Nov;63(5):1212-9. doi: 10.1016/j.jhep.2015.06.008. Epub 2015 Jun 18.

Dopuszcza się korzystanie z niniejszego artykułu bez naruszania praw autorskich pod warunkiem:

1   zamieszczenia wzmianki o treści „Artykuł opublikowany przez PSC Patients Europe (PSCPatientsEurope.org)”,

2   przesłania organizacji PSC Patients Europe łącza/wydruku na adres info@PSCPatientsEurope.org.

Będziemy gromadzić wszelkie informacje związane z rozpowszechnianiem niniejszego artykułu i przekazywać je autorowi, a także innym badaczom i interesariuszom. Takie działanie jest jest jednym z wyrazów naszych starań mających na celu dzielenie się ogólnie zrozumiałą wiedzą z jak najszerszym gronem odbiorców.

Wszelkie pytania i uwagi dotyczące niniejszego artykułu prosimy kierować na adres info@pscpatientseurope.org. Zainteresował cię niniejszy tekst? Będziemy wdzięczni, jeśli „polubisz” na Facebooku profil organizacji PSC Patients Europe oraz post z artykułem. Zachęcamy również do dokonania darowizny na rzecz PSC Patients Europe. Przekażemy autorowi informację o twojej opinii i „polubieniach”.